Ik heb inmiddels aardig geleerd om mijn leven te accepteren zoals het is. Ik weet dat ik niet alles kan wat ik graag zou willen en dat mijn leven heel anders is verlopen dan ik vroeger voor ogen had. Toch betekent dat niet dat ik nooit verdriet heb om wat ik mis.
Soms denk ik na over hoe mijn leven eruit had kunnen zien als ik niet langdurig met psychische problemen te maken had gehad. Als ik mijn opleiding had kunnen omzetten in een carrière als psycholoog. Als ik mijn eigen inkomen had verdiend en financieel onafhankelijk was geweest. Misschien had ik ook een partner en kinderen.
Wat is levend verlies?
Bij rouw denken we vaak aan het overlijden van een dierbare. Maar je kunt ook rouwen om iets dat je bent kwijtgeraakt of om iets dat je nooit hebt gekregen. Denk aan een goede gezondheid, een carrière en een eigen gezin.
De Hersenstichting beschrijft hoe mensen door ziekte of langdurige klachten kunnen rouwen om hun oude leven of om de toekomst die ze hadden verwacht maar die er niet kwam. Omdat de gevolgen blijvend kunnen zijn en het verlies steeds opnieuw voelbaar kan worden, wordt dit levend verlies genoemd. Er is niet altijd één duidelijk moment waarop je iets kwijtraakt. Het kan gaan om een optelsom van dingen.
Het leven gaat door en je kunt op verschillende momenten met het gemis worden geconfronteerd.
Verlies, gemis, rouw en verdriet
Om levend verlies beter te begrijpen, kun je onderscheid maken tussen verlies, gemis, rouw en verdriet.
- Verlies is datgene wat je bent kwijtgeraakt of wat niet is gerealiseerd. Dat kan bijvoorbeeld je gezondheid zijn als je ziek bent geworden, een toekomstperspectief met kinderen als je kinderwens niet realiseerbaar is, of een grote carrière hebben als regulier werk niet haalbaar is.
- Gemis is het ervaren van het ontbreken van iets wat je eerst wel had of graag had willen hebben of meemaken. Je kunt bijvoorbeeld de zelfstandigheid missen als je van veel zorg afhankelijk bent. Of je mist het hebben van energie als je chronisch te maken hebt met vermoeidheidsklachten.
- Rouw is het geheel aan reacties op het verlies. Volgens de richtlijn Rouw van Palliaweb kunnen die reacties lichamelijk, emotioneel, cognitief, sociaal, gedragsmatig en spiritueel zijn. Het is een proces en geen momentopname.
- Verdriet is een emotie, die ook bij rouw kan horen. Maar rouw kan zich ook uiten in andere emoties zoals boosheid, machteloosheid en weinig voelen.
Deze begrippen hangen in de praktijk met elkaar samen.
Het verlies van gezondheid
Als ik terugkijk op mijn leven, gaat het verlies niet alleen over de dingen die ik niet heb kunnen bereiken. Het gaat ook over mijn fysieke en mentale gezondheid.
Ik heb veel therapie gehad. Therapie kan helpend zijn, maar mijn ervaringen ermee zijn niet altijd positief geweest. Sommige ervaringen hebben mij belast en ik heb er psychische en fysieke klachten aan overgehouden, waar ik nog altijd rekening mee moet houden. Ik moet blijven opletten dat ik in balans blijf. Ik kan niet zomaar alles doen wat ik zou willen.
Gezondheid is iets wat je gemakkelijk als vanzelfsprekend beschouwt totdat je merkt dat je er rekening mee moet houden. Het gaat niet alleen om de afwezigheid van klachten, maar ook om het gebrek aan dingen als energie, vrolijkheid en draagkracht.
Wanneer je langere tijd met psychische problemen te maken hebt, kan er veel aandacht uitgaan naar behandeling en herstel. Je hoopt dat het beter wordt en dat je weer verder kunt met je leven. Maar soms verloopt dat anders dan gehoopt. Dan moet je niet alleen leren omgaan met de klachten zelf, maar ook met de gevolgen voor je toekomst.
Ik wil hiermee niet zeggen dat therapie per definitie schadelijk is of dat ik niets aan therapie heb gehad. Bij mij is vooral veel mis gegaan doordat autisme over het hoofd werd gezien. Mijn ervaringen zijn persoonlijk en niet iedere behandeling verloopt hetzelfde.
De carrière die ik niet heb opgebouwd
Eén van de dingen die ik soms mis, is de carrière die ik als psycholoog voor ogen had. Ik heb een opleiding gevolgd en had ambities. Ik had me graag verder ontwikkeld in mijn vak en mijn kennis in de praktijk toegepast. Ik heb altijd een sterke drang gehad om mensen te helpen.
Door een combinatie van autisme + een late diagnose autisme + psychische problemen + fysieke klachten + een niet zo inclusieve maatschappij, is die reguliere loopbaan er niet gekomen, zoals ik had gehoopt.
Een carrière brengt meerdere voordelen met zich mee. Je verdient je eigen inkomen, ontwikkelt jezelf, ontmoet collega’s (verbinding) en maakt deel uit van een beroepsgroep. Je krijgt mogelijkheden om door te groeien en kunt erkenning krijgen voor wat je doet. Een eigen inkomen had mij meer financiële vrijheid en zelfstandigheid gegeven. Waarschijnlijk had ik me ook zekerder gevoeld in sociale contacten.
Ook de maatschappelijke betekenis van betaald werk speelt hierin mee. In onze samenleving wordt werk vaak gezien als een belangrijke maatstaf voor succes. Wanneer je niet op die manier kunt deelnemen, kun je het gevoel krijgen dat je achterloopt of minder bent. Ik weet rationeel dat mijn waarde als mens niet afhangt van werk. Toch betekent dat niet dat ik immuun ben voor de invloed van maatschappelijke normen. Ik heb toch veel gevoelens van schaamte en schuld omdat ik al sinds mijn 18e de Wajong-uitkering ontvang.
De onvervulde kinderwens
Mijn gedachten over een ander leven raken ook aan mijn onvervulde kinderwens. Misschien had mijn leven er anders uitgezien als ik minder met mijn psychische gezondheid had geworsteld en ik op tijd een passend leven had gehad, passend bij mijn autisme. Misschien had ik dan een relatie gehad waarin kinderen krijgen mogelijk was geweest.
Een kinderwens is niet zomaar een plan dat je kunt vervangen door iets anders, wanneer die wens niet uitkomt. Het kan gaan om een diep verlangen naar ouderschap, naar een gezin en naar ervaringen die je graag had willen delen. Het verdriet daarover kan blijven bestaan, ook als je je leven zonder eigen kinderen leert vormgeven.
Op mijn website KinderwensReflectie.nl schrijf ik uitgebreider over de onvervulde kinderwens.
Voor mij hangen deze verlieservaringen met elkaar samen. Mijn gezondheid, mijn levensloop en mijn onvervulde kinderwens staan niet los van elkaar. Tegelijkertijd zijn het verschillende vormen van verlies, die ieder gepaard gaan met een eigen proces.
Wat ik niet wil romantiseren
Als ik nadenk over wat ik heb gemist, wil ik absoluut niet zeggen dat een regulier werkend leven met een partner en kind(eren) per definitie beter is. Ik weet dat betaald werk ook stress, onzekerheid, conflicten en overbelasting met zich mee kan brengen. En kinderen opvoeden is een grote uitdaging en kost veel energie.
Ik wil mijn eigen leven niet vergelijken met het leven van een ander. Het gaat om mijn eigen verlies en de betekenis die bepaalde gemiste mogelijkheden voor mij persoonlijk hebben. Ik zou mijn leven ook niet inruilen voor het leven van iemand anders. Want er is veel moois in mijn leven en ik ken mezelf inmiddels goed.
Mijn leven is niet alleen wat ik heb gemist
Ik heb ook veel geleerd. Ik ben trots op mijn (veer)kracht, mijn veelzijdige karakter en wie ik ben voor mijn sociaal netwerk. Ik heb vanuit mijn ervaringen kennis opgedaan die ik op andere manieren kan inzetten. Mijn ervaringsdeskundigheid heeft waarde. Ik kan spreken en schrijven over onderwerpen waar andere mensen zich in herkennen en steun en hoop uit halen.
Daarnaast heb ik mooie mensen ontmoet. Juist op de momenten dat mijn leven niet liep zoals ik had gehoopt, zijn er mensen op mijn pad gekomen die iets voor me hebben betekend. Ervaringen en ontmoetingen die ik niet had willen missen. Mij helpt het om betekenis te geven aan wat ik hebt meegemaakt.
Dat ik waardevolle ervaringen heb opgedaan, maakt het verlies niet ongedaan. En dat ik verdriet heb om wat niet is gelukt, betekent niet dat ik de mooie dingen niet zie.
Acceptatie betekent niet dat alles goed was
Mijn leven is gegaan zoals het is gegaan. Ik kan het verleden niet veranderen en ik kan de gemiste mogelijkheden niet alsnog werkelijkheid maken. Wat ik wel kan, is mijn leven vormgeven vandaag de dag. Ik kan rekening houden met mijn gezondheid en blijven zoeken naar een manier om in balans te blijven. Ik kan mijn kennis en ervaringen delen, contact onderhouden met mensen die belangrijk voor me zijn en bijdragen waar dat lukt.
Misschien is dat voor mij wel een belangrijk onderdeel van leven met levend verlies: erkennen wat ik ben kwijtgeraakt, zonder mijn hele leven te laten bepalen door wat ontbreekt.


Geef een reactie